Συνεχίζοντας τη γνωριμία μας με τον συναρπαστικό κόσμο της έντεχνης ελληνικής μουσικής και με τους πιο σημαντικούς εκπροσώπους της, αυτό το τεύχος θα το αφιερώσουμε σε έναν μεγάλο Έλληνα μουσικό, τον Δημήτρη Μητρόπουλο. Το 2010, σύσσωμος ο μουσικός κόσμος και η επίσημη πολιτεία τιμά τη μνήμη του, που πενήντα χρόνια μετά το θάνατό του παραμένει ολοζώντανη. Τη σύντομη αναφορά στη ζωή, στο έργο και στην προσφορά του καθώς και τις επιλογές από τις υποθήκες του υπογράφει ο Απόστολος Κώστιος, καθηγητής μουσικολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Στον ίδιο οφείλεται μεταξύ άλλων η συγγραφή της πρώτης βιογραφίας που γράφτηκε ποτέ για Έλληνα μουσικό: της βραβευμένης από την Ακαδημία Αθηνών μονογραφίας για τον μεγάλο αρχιμουσικό και συνθέτη Δημήτρη Μητρόπουλο, η οποία είναι και η πρώτη μονογραφία από Έλληνα μουσικολόγο που μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε από ξένο εκδοτικό οίκο (Aletheia, Φλωρεντία 1993).

Ο διευθυντής ορχήστρας, πιανίστας και συνθέτης Δημήτρης Mητρόπουλος γεννήθηκε στις 18 Φεβρουαρίου 1896 στην Aθήνα. Σπούδασε στο Ωδείον Aθηνών (1910-19), πιάνο με τον Γερμανό πιανίστα Λούντβιχ Βασενχόβεν και ανώτερα θεωρητικά με τον Βέλγο διευθυντή ορχήστρας και συνθέτη Αρμάν Μαρσίκ (1877-1959). Συνέχισε τις σπουδές του (ως υπότροφος του Ωδείου Aθηνών) στις Bρυξέλλες, όπου πήρε ιδιωτικά μαθήματα σύνθεσης από τον Πολ Ζιλσόν και οργάνου από τον Αλφόνς Ντεσμέ. Από το 1922 έως το 1924 εργάστηκε ως μουσικός εκγυμναστής στην Kρατική Όπερα του Bερολίνου Unter den Linden. Στο διάστημα αυτό γνωρίστηκε με τον Φερούτσιο Μπουζόνι• δεν υπήρξε μαθητής του, όπως συχνά γράφεται, σύχναζε όμως στον κύκλο του Ιταλογερμανού πιανίστα, συνθέτη και αισθητικού, και επηρεάστηκε από αυτόν σε ό,τι αφορά την αισθητική του (κυρίως τη συνθετική) αλλά και την όλη εξέλιξή του.

Ο Μητρόπουλος άρχισε τη σταδιοδρομία του ως διευθυντής ορχήστρας στην Αθήνα, όπου διηύθυνε τη συμφωνική ορχήστρα του Ελληνικού Ωδείου (1924-25), ύστερα από πρόσκληση του ιδρυτή και διευθυντή του Ωδείου Μανώλη Καλομοίρη, τη συμφωνική ορχήστρα του Συλλόγου Συναυλιών (1925-27), που ιδρύθηκε με πρωτοβουλία του μαικήνα και μέντορά του, Μιλτιάδη Νεγροπόντη, και τη συμφωνική ορχήστρα του Ωδείου Αθηνών (1927-1937). Προσέδωσε στην Ελληνική Ορχήστρα τέτοιο κύρος και γενικά ανέβασε σε τέτοιο βαθμό το επίπεδο της μουσικής ζωής, που δικαιολογημένα η περίοδος της δράσης του στην Ελλάδα ονομάστηκε χρυσή εποχή Mητρόπουλου.

Το 1930 πραγματοποίησε την πρώτη του εμφάνιση στο εξωτερικό με την τριπλή ιδιότητα του μαέστρου, πιανίστα (διηύθυνε το Τρίτο κονσέρτο του Σεργκέι Προκόφιεφ παίζοντας ο ίδιος το μέρος του πιάνου) και συνθέτη (με το έργο του Concerto grosso), προσκαλεσμένος από τη Φιλαρμονική Ορχήστρα του Βερολίνου. Ακολούθησαν εμφανίσεις του με τη συμφωνική ορχήστρα του Παρισιού, τη συμφωνική ορχήστρα της ακαδημίας της Σάντα Tσετσίλια, την ορχήστρα του θεάτρου Κομουνάλε, τη συμφωνική ορχήστρα της Πολωνίας, την κρατική Φιλαρμονική της Mόσχας, την κρατική Φιλαρμονική του Λένινγκραντ, την ορχήστρα του θεάτρου της Σκάλας του Mιλάνου, την ορχήστρα συναυλιών Λαμουρέ κ.ά. Το 1936 πήγε για πρώτη φορά στις HΠA· διηύθυνε τη συμφωνική ορχήστρα της Bοστόνης, προσκαλεσμένος από τον μόνιμο διευθυντή της, Σέργιο Kουσεβίτσκι. Επανήλθε τον επόμενο χρόνο για να διευθύνει την ίδια ορχήστρα, καθώς και την συμφωνική ορχήστρα της Mινεάπολης, της οποίας θα είναι ο μόνιμος αρχιμουσικός από το 1938 έως το 1949 (περίοδος της Μινεάπολης), αναδεικνύοντάς την σε μια από τις κορυφαίες ορχήστρες της Αμερικής. Από τη σεζόν 1944-45 έως το τέλος της σεζόν 1947-48 κατείχε επίσης τη θέση του αρχιμουσικού και καλλιτεχνικού διευθυντή του μουσικού οργανισμού Robin Hood Dell (θερινές συναυλίες της ορχήστρας της Φιλαδέλφειας).

Το 1949 ανέλαβε ως συνδιευθυντής (με τον Λεοπόλδο Στοκόφσκι) της Φιλαρμονικής της Νέας Υόρκης και από το 1951 η Φιλαρμονική τού ανέθεσε τα καθήκοντα του αρχιμουσικού και καλλιτεχνικού διευθυντή, που θα ασκήσει έως το 1957. Τη σεζόν 1957-58 μοιράστηκε τη θέση του αρχιμουσικού με τον Λέοναρντ Μπερνστάιν, ο οποίος από τη σεζόν 1958-59 ανέλαβε τα καθήκοντα του αρχιμουσικού και καλλιτεχνικού διευθυντή• ως το 1960 ο Μητρόπουλος θα διευθύνει πλέον τη Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης ως προσκεκλημένος μαέστρος.

Από το 1950, και κάθε χρόνο, ταξιδεύει στην Ευρώπη και μετέχει, επικεφαλής της ορχήστρας του ή ως προσκεκλημένος μαέστρος, στις εκδηλώσεις του φεστιβάλ Σάλτσμπουργκ, του φεστιβάλ Αθηνών, του φεστιβάλ σύγχρονης μουσικής της Βενετίας, του Μουσικού Μαΐου της Φλωρεντίας, των Διεθνών Μουσικών Εβδομάδων της Λουκέρνης κ.λπ. Διευθύνει παραστάσεις όπερας στην όπερα του Σικάγου, στη Σκάλα του Μιλάνου, στην κρατική όπερα της Βιέννης και σε άλλα λυρικά θέατρα. Δίνει συμφωνικές συναυλίες με ορχήστρες, όπως η ορχήστρα του θεάτρου τη Σκάλας, η Φιλαρμονική της Βιέννης, η Φιλαρμονική του Βερολίνου, η ορχήστρα Kοντσέρτγκεμπάου του Άμστερνταμ, η ορχήστρα της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας κ.ά.

Ο Μητρόπουλος έκανε το ντεμπούτο του ως μαέστρος όπερας θεατρικής παράστασης (είχαν προηγηθεί κοντσερτάντε παρουσιάσεις οπερών στο Carnegie Hall κ.α.) το 1950, στο πλαίσιο του 13ου Μουσικού Μαΐου της Φλωρεντίας, όπου διηύθυνε την Ηλέκτρα του Ρίχαρντ Στράους. Τον Ιούνιο του 1952 εμφανίστηκε στο θέατρο της Σκάλας του Μιλάνου διευθύνοντας την πρώτη –για το θέατρο αυτό– της όπερας Wozzeck του Άλμπαν Μπεργκ. Από τη σεζόν 1954-55 ανέλαβε ως ένας από τους μόνιμους αρχιμουσικούς της Μετροπόλιταν Όπερα της Νέας Υόρκης.

Πέθανε από συγκοπή καρδιάς στις 2 Νοεμβρίου 1960, πάνω στο πόντιουμ της Σκάλας του Μιλάνου διευθύνοντας τη δοκιμή της Τρίτης Συμφωνίας του Γκούσταβ Mάλερ.

Στη διάρκεια της 35χρονης σταδιοδρομίας του ανέβηκε στο πόντιουμ πάνω από 2.500 φορές για να διευθύνει συμφωνικές συναυλίες, παραστάσεις όπερας και συναυλίες μουσικής δωματίου, τις τελευταίες με το New York Chamber Ensemble, το οποίο είχε ιδρύσει ο ίδιος. Διηύθυνε πάντα και τα πάντα από μνήμης, ακόμη και στις δοκιμές• δεν είχε όμως φωτογραφική μνήμη, όπως συχνά γράφεται• απέκτησε την ικανότητα απομνημόνευσης όσο κανείς από τους ομότεχνους της γενιάς του και όλων των προηγούμενων εποχών. Οι επιδόσεις του στον τομέα αυτό παραμένουν ακόμη και σήμερα αξεπέραστες, παρ’ όλο που η ψυχολογία έχει επινοήσει νέες μεθόδους απομνημόνευσης και άσκησης της μνήμης, στις οποίες καταφεύγουν οι επίδοξοι διευθυντές ορχήστρας.

Το ρεπερτόριό του περιελάμβανε έργα της προκλασικής και κλασικής εποχής, του ρομαντισμού, καθώς και της μουσικής της εποχής του, στην οποία έριξε το κύριο βάρος της προσπάθειάς του. Στον διπλό ρόλο του διευθυντή ορχήστρας και του πιανίστα εμφανίστηκε πάμπολλες φορές ερμηνεύοντας (εκτός από το Κονσέρτο του Προκόφιεφ) τις Συμφωνικές παραλλαγές του Σεζάρ Φρανκ, το Δεύτερο κονσέρτο του Γιοχάνες Mπραμς, τις Συμφωνικές σπουδές του Nτάριους Mιγιό, την Tοκάτα του Oτορίνο Pεσπίγκι, το Kονσέρτο του Mορίς Pαβέλ, το Kονσέρτο σε σολ μείζονα του Aλμπέρ Pουσέλ, το Πρώτο και το Tέταρτο κονσέρτο του Tζιάν Φραντσέσκο Mαλιπιέρο, τη Φαντασία του Λουί Ομπέρ, το Tρίτο κονσέρτο του Eρνστ Kρένεκ, τη Φαντασία του Φραντς Λιστ κ.ά. (έργα –τα περισσότερα– που δεν αναλάμβαναν να παίξουν ακόμη και πιανίστες καριέρας της εποχής του).

Ο Δημήτρης Μητρόπουλος παρουσίασε πάνω από 120 έργα Ελλήνων συνθετών σε πρώτη εκτέλεση για την Ελλάδα (ασφαλώς, στις περισσότερες περιπτώσεις θα πρόκειται για παγκόσμιες πρώτες) και 80 παγκόσμιες πρώτες εκτελέσεις έργων ξένων συνθετών, όπως: Σάμουελ Μπάρμπερ, Άαρον Κόπλαντ, Ντέιβιντ Ντάιαμοντ, Λούκας Φος, Μόρτον Γκουλντ, Ρόι Χάρις, Λέο Κίρχνερ, Ερνστ Κρένεκ, Νικολάι Ναμπόκοφ, Γκίντερ Σούλερ κ.ά. Περισσότερα από δώδεκα από τα έργα αυτά οφείλονται σε δικές του αναθέσεις. Άρχισε να διευθύνει έργα του Mάλερ με την Ελληνική Ορχήστρα ήδη από τη δεκαετία του ’20, ενώ πολλοί από τους μεγάλους της μπαγκέτας (ανάμεσά τους ο Tοσκανίνι και ο Kάραγιαν) ακόμη και στη διάρκεια της δεκαετίας του ’50 αγνοούσαν επιδεικτικά τον Αυστριακό συμφωνιστή, ώστε το ανανεωμένο ενδιαφέρον για το έργο του, αυτό που ονομάστηκε Aναγέννηση Mάλερ και σημειώνεται από τα τέλη της δεκαετίας του ’50, οφείλεται στον Έλληνα αρχιμουσικό.

Το συνθετικό έργο του Mητρόπουλου τείνει να καταλάβει εξέχουσα θέση, όχι μόνο μέσα στον ελληνικό, αλλά και στον διεθνή χώρο της μουσικής δημιουργίας: είναι ο πρώτος Έλληνας συνθέτης που εγκατέλειψε το λειτουργικό τονικό σύστημα και προχώρησε στην ατονικότητα (10 Inventions για φωνή και πιάνο) και την εφαρμογή στην Ostinata για βιολί και πιάνο της δωδεκάφθογγης μεθόδου του Άρνολντ Σένμπεργκ, με τελείως προσωπικό τρόπο, και μάλιστα πριν από τον Nίκο Σκαλκώτα. Εξάλλου ανήκει στους πρώτους –σε διεθνές επίπεδο– συνθέτες που έκαναν το αποφασιστικό βήμα για την κατάκτηση του δωδεκαφθογγισμού, όταν οι «μαθητές» με δισταγμούς προχωρούσαν στην αποδοχή της μεθόδου του Σένμπεργκ.

Εξάλλου, χάρη στο συνθετικό έργο του Μητρόπουλου, το στοιχείο της ελληνικής λαϊκής μουσικής αναβαθμίστηκε• απέβαλε τον «παραδοσιακό» διακοσμητικό χαρακτήρα του αναλαμβάνοντας έναν συγκεκριμένο λειτουργικό ρόλο μέσα στο σύστημα της λόγιας μουσικής. Περνώντας μέσα από τις συμπληγάδες πέτρες του νεοκλασικισμού και της σχολής της Bιένης, προβάλλει ο αγνοημένος Έλληνας συνθέτης με το έργο του, όχι τόσο πρωτοπόρος για την εποχή του, όσο προάγγελος μιας εποχής αρκετά μεταγενέστερης που φτάνει έως τις μέρες μας, έτσι ώστε, και σήμερα ακόμη, να είναι πολύ σύγχρονος· πόσω μάλλον που όλο και μεγαλώνει η απήχηση που έχει το έργο του στο σύγχρονο ελληνικό και διεθνές κοινό.

Ανάμεσα στα σημαντικότερα έργα του: η όπερα Soeur Béatrice (1915), η Ταφή (1915) και το Concerto grosso για ορχήστρα, έργα για πιάνο, όπως τα Trois pieces, η Griechische Sonate (1920), η Passacaglia, Preludio e Fuga (1924), έργα μουσικής δωματίου, ανάμεσά τους τα Dance des Faunes για κουαρτέτο εγχόρδων (1915) και Ostinata in tre parti για βιολί και πιάνο (1927), τραγούδια σε ποιήματα του Kωνσταντίνου Kαβάφη (10 Inventions, 1926), του Άγγελου Σικελιανού (Παν, Παναγιά της Σπάρτης, Αφροδίτη Ουρανία) κ.ά. Η μουσική που έχει γράψει για την Ηλέκτρα του Σοφοκλή και τον Ιππόλυτο του Ευριπίδη (σκηνοθεσία Δημήτρη Ροντήρη, 1936 και 1937 αντίστοιχα) αποτέλεσε σταθμό στις προσπάθειες για την αναβίωση του αρχαιοελληνικού δράματος.

Είναι άξιο ιδιαίτερης προσοχής το γεγονός ότι, πενήντα χρόνια μετά το θάνατο του Δημήτρη Μητρόπουλου, το ενδιαφέρον του ελληνικού αλλά και του διεθνούς κοινού, τόσο για τις ερμηνείες όσο και για το συνθετικό του έργο, αυξάνει διαρκώς. Και η ιστορία απέδειξε πως η αντοχή στο χρόνο αποτελεί αδιάψευστο κριτήριο της αξίας της καλλιτεχνικής και πνευματικής δημιουργίας.

Ο πρωταρχικός σκοπός σε μια συναυλία δεν είναι η τελειότητα στην εκτέλεση, αλλά η επικοινωνία. […] Η ερμηνεία είναι έργο ομαδικό, είναι σύμπνοια, δεν είναι έργο σκλάβων στην μπαγκέτα του μαέστρου.

Είμαι από τη φύση μου ένας άνθρωπος με θρησκευτικά συναισθήματα. Για μένα η ύπαρξη του Θεού, του Δημιουργού, είναι πέρα από κάθε αμφιβολία.

Κάθε τι στην τέχνη που δεν ξεπερνά ολοκληρωτικά τις υλικές δυσκολίες και δεν πνευματοποιείται σε βαθμό που να εξουθενώνει κάθε υλική εντύπωση, είναι καταδικαστέο.

Η αποστολή μου είναι να είμαι παιδαγωγός, και σαν τέτοιος είμαι αναγκασμένος να προχωρώ μάλλον μεθοδικά για να επιτύχω το σκοπό μου, παρά να απολαμβάνω εγωιστικά μαζί με μερικούς σνομπ.

Όσο περισσότερο πείθομαι για το είδος της συμβολής μου, τόσο η αμοιβή μου κατεβαίνει.

Όλη η φιλοσοφία μου ακριβώς στηρίζεται στη λύση του γόρδιου δεσμού χωρίς το μαχαίρι!

Για μένα, κάθε αξιόλογη δραστηριότητα πρέπει να έχει έναν ηθικό σκοπό· και δεν μπορώ να δω ένα τέτοιο νόημα στην επιδίωξη της τέχνης για την τέχνη. Ο αισθητικός νόμος δεν λειτουργεί μέσα στο κενό.

Φτάσαμε πια στο σημείο που οτιδήποτε χωρίς ηθικό σκοπό δεν είναι μόνο άχρηστο αλλά και επικίνδυνο. […] Βλέπω στο πρόσωπο του καλλιτέχνη τον ιεροκήρυκα που με την ιδιωτική του ζωή, τις πεποιθήσεις και τις πράξεις του θα μπορούσε να αποτελέσει πρότυπο για όλους.

Είμαι ένας άνθρωπος που επιζητεί την αγάπη· και την τέχνη μου ακόμα τη χρησιμοποιώ προς αυτόν τον σκοπό.

(Η ιδιόχειρη υπογραφή του )

Για τη μεταφορά

Απ. Κώστιος

2010, έτος Μητρόπουλου, αν και η επίσημη διαθέσιμη δισκογραφία του μεγάλου Έλληνα μουσικού είναι ακόμα αρκετά περιορισμένη. Είναι λοιπόν κατανοητό να τονίσουμε το μέγεθος της σημασίας που έχει η παρούσα έκδοση των πέντε cd, η οποία καλύπτει την εξαιρετική επίδοση του Μητρόπουλου ως αρχιμουσικού σε ένα ευρύτατο ρεπερτόριο.

Ο Δημήτρης Μητρόπουλος, ως αρχιμουσικός, διαθέτει ένα προσόν που συναντάται μόνο στους μεγάλους αναδημιουργούς τού είδους του: αναγνωρίσιμη μουσική προσωπικότητα. Μια προσωπικότητα που ακόμα και οι ελάχιστα εξοικειωμένοι ακροατές είναι σε θέση να αναγνωρίσουν από τον ήχο της ορχήστρας όταν αυτός διευθύνει. Οι ερμηνείες του έχουν άποψη• πολλές εκτελέσεις από αυτές θεωρούνται μνημειώδεις. Μια παράλειψη αρκετά σοβαρή μπορεί να θεωρηθεί ή μη καταγραφή των έργων και η ελλιπής πληροφόρηση γι’ αυτά μέσα στο ένθετο που συνοδεύει τη συλλογή.

Η απολαυστική ακρόαση, το ενδιαφέρον και η ερμηνευτική αξία είναι επίσης τόσο σημαντικά που επισκιάζουν ορισμένες τεχνικές αδυναμίες, αναμενόμενες στις παρούσες μεταφορές, οι οποίες κατά το πλείστον προέρχονται από αρχεία των οποίων η αρχική έκδοση είχε γίνει σε δίσκους 78 στροφών.

Τέλος, να αναφέρουμε πως το εκρηκτικό ταμπεραμέντο του Δημήτρη Μητρόπουλου, ως μαέστρου, επεσκίασε τη συνθετική του προσφορά, την οποία άλλωστε ο ίδιος εγκατέλειψε από την εποχή που έφυγε από την Ελλάδα. Ωστόσο, θεωρώ προαπαιτούμενο ενός τέτοιου εορτασμού την έκδοση, από έναν όμιλο, όπως αυτός όπου ανήκει η Legend Classic, ένα μέρος από το συνθετικό έργο του.