Είχε την τύχη να εμφανιστεί ως τενόρος στις σπουδαιότερες όπερες του κόσμου και ως ηθοποιός στις μεγαλύτερες λονδρέζικες σκηνές. Δεν τον εμπόδισαν όμως αυτές οι δραστηριότητες να αγαπάει εξίσου το λαϊκό τραγούδι ή το μιούζικαλ, κυρίως να αποφαίνεται αυτάρκης, ένας σεμνός και ακάματος εργάτης της τέχνης, που βρίσκει μεγαλύτερο νόημα στην επαφή με πιο ολιγάριθμο αλλά και πιο ουσιαστικό κοινό. Η Εποχή Της Αγάπης, η ευκαιρία δηλαδή που του έδωσε ο Γιώργος Χατζιδάκις να τραγουδήσει και αμέσως μετά να ηχογραφήσει τραγούδια τού πατέρα του, ήταν και η αφορμή για μεγαλύτερη ενδοσκόπηση εκ μέρους του σε προσωπικό και σε καλλιτεχνικό επίπεδο. Το μαρτυρά εξίσου ο ίδιος στην ακόλουθη συνέντευξη. Ο εθνικός μας τενόρος, όπως έχει χαρακτηριστεί, πάνω απ’ όλα είναι ένας ακομπλεξάριστος νέος άνθρωπος και ένας καλλιτέχνης-γέννημα του Μάνου Χατζιδάκι. Έτσι πιστεύει και έτσι δηλώνει, υπογραμμίζοντας επίσης ωστόσο πως ποτέ δεν συνάντησε τον μεγάλο Έλληνα συνθέτη όσο αυτός βρισκόταν εν ζωή.

Σε πολλές συναυλίες μου τα τελευταία χρόνια, η άγκυρά μου ήταν ο Κεμάλ και η Μπαλάντα των αισθήσεων και των παραισθήσεων, τα οποία εδώ παρέμειναν εκτός. Πιθανόν να συμπεριληφθούν στο δεύτερο cd, το οποίο ηχογραφούμε αυτό τον καιρό. Με τον Γιώργο Χατζιδάκι έχουμε κλείσει μια άτυπη συμφωνία για συνεργασία πενταετούς διάρκειας, μέσα στην οποία σκοπεύουμε να ακουστούν διάφορα πιο άγνωστα ή και παράξενα έργα του συνθέτη, ακόμη και επανεκτελέσεις κύκλων του, δοσμένα όμως με έναν δικό μας τρόπο. Προσπαθήσαμε να βρούμε τρόπους επικοινωνίας μεταξύ του δικού μου κοινού και του κοινού που έχτισε η μυθολογία του Μάνου, του Κάρολου Κουν κ.ά. Προτίμησα να μη δώσω έμφαση στο δικό μου κοινό.

Πέσατε στην περίπτωση, διότι το Χάρτινο το φεγγαράκι ήταν ακριβώς το κομμάτι που με έβαζε από πολύ μικρό σε μια πολύ εσωτερική διεργασία. Είχα προσωπικό λόγο να το τραγουδήσω: ούτε να εντυπωσιάσω θέλησα ούτε να πω: «Ορίστε και η δική μου βερσιόν». Στο συγκεκριμένο cd, θέλησα να δω τον εαυτό μου σαν έναν ερμηνευτή-μαθητή του Μάνου, όπως το αισθανόμουν εγώ.

Όχι, ντρεπόμουν. Πώς να πήγαινα και να του χτυπούσα το κουδούνι; Τι να του έλεγα; «Γεια σας, είμαι ο Μάριος Φραγκούλης και τραγουδάω»; Θα με απέρριπτε• κι επειδή δεν θα άντεχα την απόρριψη, είπα να το κάνω λίγο αργότερα, όταν θα είμαι έτοιμος. Ο Μάνος, όμως, έφυγε από τη ζωή και μου έμεινε το απωθημένο.

Ήταν ένας τελείως αλλιώτικος συνθέτης. Νομίζω ότι ο Μάνος περιέγραψε το συναίσθημα μιας ολόκληρης εποχής, τη φλέβα του Έλληνα. Της δικής του εποχής επίσης, που ήταν πολύ δύσκολη και όπου ο κόσμος είχε περιορισμένο τρόπο σκέψης.

Και ο Μάνος το έκανε αυτό, κατά κόρον. Επαναπροσδιόριζε τα κομμάτια του στον παρόντα χρόνο, όπως με τη Ρωμαϊκή και τη Λαϊκή Αγορά. Κι εγώ έτσι έκανα την Εποχή Της Αγάπης, με την ασφάλεια ότι εάν ζούσε ο Χατζιδάκις και με δίδασκε, θα ήθελε να επαναπροσδιορίσει κι αυτό το υλικό. Συχνά κατηγορείται κανείς ότι προσπαθεί να περάσει το δικό του στίγμα μέσα από τις ερμηνείες του• εγώ εδώ όμως προσπάθησα να αφαιρέσω την τεχνική στήριξή μου, το μέταλλο της φωνής μου, ακόμη και την κλασική παιδεία μου. Δεν τα ήθελα. Αντίθετα, ήθελα να είμαι καθαρός και αγνός.

Ναι, αλλά εκεί τραγούδησα με τη Γλυκερία τα Λιανοτράγουδα. Η δική μου κατάθεση σε οποιαδήποτε εκπομπή, είτε είναι του Σπύρου είτε του Λευτέρη Παπαδόπουλου, έγκειται στο πώς βλέπω το τραγούδι μέσα από την προσωπική μου εμπειρία. Είχαμε κι άλλη πρόταση από τον Σπύρο, να παίξουμε Χατζιδάκι με το Μουσικό Σύνολο Μάνος Χατζιδάκις. Αυτό δεν γινόταν, όμως: να παίξεις τέτοια τραγούδια γύρω απ’ το τραπέζι, ούτε ήθελα να μπει στη συγκεκριμένη διαδικασία η παλιά φρουρά του Μάνου, ο Γκίνος, ο Άνθης, η Κυπραίου, η Γαδέδη. Τότε ήταν η εποχή του Mario Αnd Friends, μια άλλη εποχή. Για μένα η Εποχή Της Αγάπης άλλαξε τη ζωή μου και μ’ έβαλε πραγματικά σε μια νέα εποχή, ξέροντας πως από δω και πέρα πρέπει να είναι πολύ προσεκτικές οι κινήσεις μου, πολύ πιο ουσιαστικές και με μεγαλύτερη διάθεση ενδοσκόπησης.

Όχι, η ιδιότητα του τενόρου άλλωστε είναι κάτι διαφορετικό. Μην ξεχνάμε πως τραγουδιστής έγινα τυχαία, αφού με είχε κερδίσει το θέατρο. Πάντα το τραγούδι ήταν για μένα δίκοπο μαχαίρι, διότι από τη μια έπρεπε να εντυπωσιάσεις, προκειμένου να διευρύνεις το κοινό σου, κι από την άλλη με ενδιέφερε κυρίως η ερμηνεία, η ακροβασία μεταξύ συναισθήματος και τεχνικών γνώσεων. Θεωρώ ότι θέατρο και τραγούδι είναι ένα πράγμα.

Πράγματι, με την Κάτια Γέρου είχαμε παίξει στο Happy End του Κουρτ Βάιλ• κι αυτή ήταν μια μεγάλη επιτυχία με το Θέατρο Τέχνης. Ήταν πρόκληση για μένα –εκεί που έπαιζα στο Λονδίνο για χιλιάδες θεατές, οκτώ παραστάσεις την εβδομάδα– να έρθω στην Ελλάδα και να παίζω για πενήντα-εξήντα άτομα στο μαύρο υπόγειο του Κουν. Μεγάλο μάθημα για μένα. Αφαίρεσα οτιδήποτε περιττό και ξαναγύρισα στην ουσία και σε ένα νέο εαυτό. Το ίδιο καλοκαίρι, ανεβάσαμε τους Όρνιθες, με τον Θύμιο Καρακατσάνη στην Επίδαυρο. Έπειτα απ’ αυτά ήρθαν το Grease και ο Νταλάρας. Πιστεύω ότι το Grease ήταν μια μαύρη σελίδα στην καλλιτεχνική μου σταδιοδρομία, παρότι δούλεψα με τον Άγγλο σκηνοθέτη Γκίλμορ, με τον οποίο γνωριζόμασταν από το Λονδίνο. Ο Νταλάρας, αντιθέτως, θα έλεγα ότι με επανέφερε σε έναν πιο σωστό δρόμο. Αν και είχε τραγουδήσει ο ίδιος τα πάντα, ούτε με πατρονάρισε, ούτε μου επέβαλε δικά του πράγματα. Εκεί τραγουδούσα, μεταξύ άλλων, το Canzone arrabiata και το Granada. Το πιο ακραίο που έκανα ίσαμε τότε ήταν να πω τον Νότο του Μαχαιρίτσα, ντουέτο με τον Γιώργο. Επίσης, πρέπει να πω ότι στην Ιερά Οδό εμφανιζόμουν μόνο για ένα τέταρτο της ώρας. Έλεγα δηλαδή πέντε-έξι κομμάτια και έφευγα. Λίγο άδικο να έχει πάρει τέτοιες διαστάσεις• όμως εμένα μου έκανε πολύ καλό.

Έγινα γνωστός σε ένα ευρύ κοινό, που –κακά τα ψέματα– άκουγε καλά πράγματα. Ό,τι γνώμη και να ’χει ο καθένας, ο Νταλάρας έχει τραγουδήσει τα μεγαλύτερα τραγούδια που έχουν γραφτεί ποτέ στην Ελλάδα. Το μισό καλό ελληνικό τραγούδι το έχει ερμηνεύσει ο Νταλάρας –μετά τον Μπιθικώτση– αυτό είναι σίγουρο.

Μεγάλα έργα, σαν το Άξιον Εστί, δεν βασίζονται απλά σ’ έναν λαϊκό τραγουδιστή. Εκείνη την ώρα αυτός ο λαϊκός τραγουδιστής γίνεται εκφραστής του λαού, όπως τον ήθελε ο Ελύτης βασικά, και όπως τον ανέγνωσε μουσικά ο Θεοδωράκης.

Σωστά, αν κι εγώ βέβαια θα άλλαζα τη χιλιετία με τον Κεμάλ, με τη φοβερή φράση: αυτός ο κόσμος δεν θα αλλάξει ποτέ. Και τα δύο ισχύουν: δηλαδή και αυτό που έγραψε ο Ελύτης, μη, παρακαλώ σας, μη λησμονάτε τη χώρα μου, και αυτό που έγραψε ο Γκάτσος.

Μα, αυτό δεν λέμε κάθε λίγο και λιγάκι, ανά δεκαετία τουλάχιστον; Είναι μια σοφή ρήση του Γκάτσου και μια συνηθισμένη έκφραση πια στις μέρες μας. Ο Χατζιδάκις, ακόμη, υπήρξε ένας βαθύτατα διανοούμενος άνθρωπος, ένας φιλόσοφος, κι αυτό φαίνεται στα κείμενα που άφησε για τον ίδιο, για το έργο του ή για τη μητέρα του.

Επειδή τα συγκεκριμένα κείμενα υπήρξαν μέρος μιας παράστασης που ήθελε τον Μάνο παρόντα ανάμεσά μας, έτσι κι εμείς θεωρήσαμε ότι αυτό θα συνέβαινε και μέσα από το λόγο του, με τον τρόπο που ο ίδιος έβλεπε τη ζωή. Το πιο σημαντικό όμως για μένα ήταν το γεγονός ότι η ζωή μου είχε πολλά σημεία κοινά με του Χατζιδάκι, όπως η σχέση με τη μητέρα του. «Χωρίς τους γρίφους της, δεν θα ’μουν ποιητής» είχε πει. Όταν η γυναίκα που με μεγάλωσε έσβησε μέσα στα χέρια μου, το εξέλαβα σαν την πιο αληθινή στιγμή της ζωής μου. Μόνο η μουσική του Χατζιδάκι κατάφερε στη συνέχεια να βγάλει από μέσα μου τις πιο εσωτερικές μου εικόνες.

Με στενοχωρεί απλά όταν νομίζουν ότι σε ξέρουν ή σε γνωρίζουν προσωπικά έπειτα από μια παράσταση.

Ή σε ξέρουν, αλλά δεν σε γνωρίζουν. Κατά τη γνώμη μου –και μιας κι εγώ δεν είμαι δημιουργός– πιστεύω ότι ο δημιουργός πρέπει να κρατάει μια κάποια απόσταση. Γεννάει έργα, αλλά και πολλούς καλλιτέχνες μέσα από τα έργα αυτά. Ας πούμε ότι κι εγώ είμαι ένα γέννημα του Μάνου, ένας καλλιτέχνης που συνδυάστηκε με τη μουσική του. Έχω όμως κι άλλο θέμα: πιστεύω ότι ο εκάστοτε καλλιτέχνης, είτε ηθοποιός είναι είτε τραγουδιστής, νιώθει την ανάγκη να πλησιάσει τον κόσμο. Ένας δημιουργός ενδεχομένως να το φοβάται αυτό, μην τυχόν και φθαρεί η σχέση του με τον κόσμο.

Δεν πήγαμε ποτέ στην Ξάνθη. Με την Άννα κάναμε πολλή παρέα παλιά και δεν έχω κανένα θέμα μαζί της. Την εποχή που τη γνώρισα ήταν ένα πολύ λαμπερό πλάσμα επί σκηνής. Εν συνεχεία, όμως, ένας καλλιτέχνης κρίνεται από το υλικό που έχει διαλέξει να τον εκπροσωπήσει στη ζωή του. Αυτός ήταν κι ο λόγος που χωρίσαμε, αφού δεν μπορούσαμε να συμπορευτούμε• και δεν εννοώ φυσικά σε φιλικό πλαίσιο. Δυστυχώς στην περίπτωση της Ξάνθης μπερδεύτηκαν πολλά πράγματα. Σε μια εβδομάδα, η οποία ήταν αφιερωμένη στη μουσική του Μάνου –και μάλιστα στη γενέτειρα πόλη του– παρενέβη το επικοινωνιακό κομμάτι της συναυλίας της Άννας Βίσση, με μιαν ολότελα αντιχατζιδακική αισθητική. Δεν γνωρίζω το ρεπερτόριο τής εν λόγω συναυλίας, ξέρω όμως πως επρόκειτο να πραγματοποιηθούν συναυλίες καλλιτεχνών που υπήρξαν συνδεδεμένοι με τον Μάνο, όπως της Αλίκης Καγιαλόγλου. Εκεί, λοιπόν, παρεμβλήθηκε το θέμα τής Βίσση. Μας πείραξε, με τον Γιώργο, που δεν σεβάστηκαν τον Μάνο Χατζιδάκι και δεν θέλαμε να δώσουμε λάθος μήνυμα στον κόσμο, ο οποίος θα έβλεπε στο σποτ την Εποχή Της Αγάπης κι αμέσως μετά τη Βίσση. Ο όλος ντόρος προκλήθηκε από τους εκεί ιθύνοντες, εκμεταλλευόμενοι και την παλιά ιστορία μου με τον Καρβέλα.

Θα σας πω μόνο πως, αν ποτέ ο Χατζιδάκις έμπλεκε με πίτουρα και με κότες, με πτηνά, θα ήταν για να δημιουργήσει ένα μεγάλο έργο, όπως έκανε με τους Όρνιθες. Μόνο γι’ αυτό.

Μην ξεχνάμε και την Αυριανή πολλά χρόνια μετά, που τον στόλιζε καθημερινά με τα χειρότερα λόγια. Απίστευτο πώς φέρονταν σ’ έναν διανοούμενο που δεν φοβόταν να πει την αλήθεια χωρίς πολιτικό όφελος. Χρειαζόμαστε σίγουρα έναν Μάνο σήμερα!

Ο Χατζιδάκις ήταν το αιώνιο πρόβλημά μου, από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου να τραγουδάει. Όποτε οι δικοί μου με πίεζαν να το κάνω δημοσίως, επέλεγα πάντα τα τραγούδια του. Το ανέφερα και στον Γιώργο Χατζιδάκι, όταν ξεκίνησε η συνεργασία μας: ότι τα τραγούδια του Μάνου μού αφαιρούσαν κάθε άγχος και κάθε συστολή, έκλεινα απλά τα μάτια και αφηνόμουν σ’ ένα τέτοιο συναίσθημα που μου επέτρεπε να αντιμετωπίσω κατάλληλα το τότε κοινό μου. Έκτοτε, όποτε με καλούν κάπου, σε μια εκδήλωση, όπου πρέπει να πω δύο ή τρία τραγούδια, σίγουρα το ένα απ’ αυτά θα είναι Μάνος Χατζιδάκις. Όνειρό μου βέβαια δεν ήταν να κάνω ένα δίσκο με τραγούδια του, αλλά να τα ερμηνεύσω όπως θα τα ήθελε ο ίδιος και όπως θα μου τα δίδασκε• μιας κι ο ίδιος βρίσκεται ανάμεσά μας, αν και όχι στη ζωή.